معرفی مسجد عتیق شیراز

مسجد جامع عتیق شیراز یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین بناهای مذهبی و تاریخی ایران است که در شرق حرم مطهر شاهچراغ (ع) و در قلب بافت قدیمی شهر شیراز قرار دارد. این مسجد در سال 281 هجری قمری، در دوران حکومت عمرو لیث صفاری ساخته شد و در طول تاریخ، بارها مرمت و بازسازی شده است.

آنچه مسجد عتیق را از دیگر مساجد ایران متمایز می‌کند، وجود بنایی اسرارآمیز به نام خدای‌خانه در میانهٔ صحن مسجد است؛ ساختمانی مکعب‌شکل که کاربرد دقیق آن تاکنون به‌طور کامل روشن نشده و برخی آن را محل نگهداری قرآن، خزانه یا محلی برای امور دینی خاص دانسته‌اند.

معماری مسجد تلفیقی از سبک ایرانی و اسلامی است؛ با کتیبه‌هایی به خط کوفی، شبستان‌هایی وسیع، محراب‌هایی زیبا و ستون‌هایی مستحکم که نشان از ذوق و هنر معماران آن زمان دارد. این مسجد نه تنها یک مکان مذهبی، بلکه نماد هویت فرهنگی و تاریخی شیراز نیز به‌شمار می‌رود و در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

مسجد عتیق با بیش از 1100 سال قدمت، همچنان پابرجا مانده و هرساله میزبان گردشگران، پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و معماری اسلامی است.

مسجد جامع عتیق شیراز کجاست؟

مسجد جامع عتیق شیراز در شرق حرم شاهچراغ (ع) و در مرکز تاریخی شهر شیراز، استان فارس قرار دارد. این مسجد در دل بافت قدیمی شهر و نزدیک به بسیاری از آثار تاریخی دیگر مانند بازار وکیل، مسجد نو، مدرسه خان و آرامگاه حافظ واقع شده است.

آدرس دقیق آن به‌صورت تقریبی:
شیراز، خیابان احمدی، جنب حرم شاهچراغ، ضلع شرقی حرم

این موقعیت باعث شده مسجد عتیق یکی از مکان‌های پررفت‌وآمد برای زائران و گردشگران باشد که پس از بازدید از حرم شاهچراغ، به راحتی می‌توانند از این مسجد تاریخی نیز دیدن کنند. دسترسی به آن از طریق وسایل حمل‌ونقل عمومی مانند مترو و اتوبوس نیز امکان‌پذیر است

شاهچراغ شیراز کجاست؟راهنمای کامل بازدید از شاهچراغ

افسانه‌های مسجد عتیق شیراز

مسجد جامع عتیق شیراز نه تنها یکی از کهن‌ترین مساجد ایران است، بلکه در طول قرون، بستر شکل‌گیری افسانه‌ها و روایت‌های رمزآلود بسیاری بوده که بر جذابیت فرهنگی و معنوی آن افزوده‌اند. در ادامه، چند نمونه از شناخته‌شده‌ترین افسانه‌ها و باورهای مردم درباره مسجد عتیق را برایت آورده‌ام:

۱. افسانه خُدای‌خانه – صندوق آسمانی در قلب مسجد

در مرکز صحن مسجد عتیق بنایی مکعب‌شکل وجود دارد که به آن خدای‌خانه (یا «دارالمصحف») گفته می‌شود. روایت مشهور محلی می‌گوید که این بنا محل نگهداری قرآن امام علی (ع) بوده و برخی مردم باور داشتند که این مکان، محل نزول فرشتگان یا نقطه‌ای مقدس با انرژی الهی ویژه است. به همین دلیل در گذشته، مردم برای نذر و دعا به اطراف آن می‌رفتند. هنوز هم برای بسیاری، خدای‌خانه جایی فراتر از معماری است؛ نماد حضور غیبی خداوند در مسجد.

۲. معجزه نجات از زلزله

یکی از افسانه‌های رایج محلی این است که در طول چند زلزله‌ مهم که بخش‌هایی از شیراز را ویران کرد، مسجد جامع عتیق آسیب چندانی ندید. مردم بر این باور بودند که برکت و قداست مکان باعث حفاظت از مسجد شده است. در برخی نقل‌ها آمده که پس از وقوع زلزله، مردم برای پناه و دعا به مسجد عتیق می‌رفتند و آن را مکان امنی می‌دانستند.

مسجد جامع عتیق شیراز کی ساخته شد؟

مسجد جامع عتیق شیراز در سال ۲۸۱ هجری قمری (برابر با ۸۹۴ میلادی) و در دوران حکومت عمرو لیث صفاری ساخته شد. این مسجد به‌عنوان نخستین مسجد جامع شهر شیراز شناخته می‌شود و به همین دلیل نام "عتیق" که به معنای «کهن» یا «قدیمی» است، بر آن نهاده شده. هدف از ساخت این مسجد، ایجاد مرکزی مذهبی برای نماز جمعه و فعالیت‌های دینی در قلب شیراز بود؛ شهری که در آن زمان رو به گسترش و تبدیل به یکی از مراکز مهم فرهنگی و مذهبی ایران بود.

در طول قرون بعد، مسجد عتیق بارها در دوره‌های مختلف تاریخی مانند آل بویه، صفویه، زندیه و قاجاریه مرمت و بازسازی شد. معماری باشکوه ایرانی-اسلامی، وجود بنای اسرارآمیز خدای‌خانه در میانه صحن، و کتیبه‌های تاریخی این مسجد، آن را به یکی از مهم‌ترین آثار ملی و مذهبی ایران تبدیل کرده است. مسجد جامع عتیق امروز نه تنها محلی برای عبادت، بلکه یکی از جاذبه‌های گردشگری و نمادهای تاریخی شهر شیراز به شمار می‌آید.

بهترین اماکن زیارتی شیراز | بازدید از شاهکارهای مذهبی

معماری مسجد جامع عتیق شیراز

مسجد جامع عتیق شیراز، با قدمتی بیش از هزار سال، نمونه‌ای بی‌نظیر از هنر و معماری اسلامی در جنوب ایران است. هرچند بخش‌هایی از آن در طول زمان دچار فرسایش شده‌اند، اما هنوز هم می‌توان شکوه اصالت تاریخی این مسجد را در صحن اصلی، سردرها، و عمارت رازآلود خدای‌خانه به‌وضوح مشاهده کرد. در سال‌های اخیر، قسمت‌هایی از سردرها، رواق‌ها و خدای‌خانه مرمت شده‌اند، اما متأسفانه شبستان‌های داخلی به‌ویژه در برخی اضلاع، نیازمند توجه و بازسازی جدی هستند. اگر روزی راهتان به شیراز افتاد، بازدید از این بنای کهن را از دست ندهید؛ آنچه از زیبایی‌های معماری آن برجای مانده، همچنان دیدنی و ارزشمند است.

در ادامه، نگاهی به ویژگی‌های معماری بخش‌های چهارگانه مسجد می‌اندازیم:

ضلع شمالی (رو به قبله)

در این بخش از مسجد، دو در ورودی شمالی و شمال‌شرقی، یک شبستان کم‌عرض و ایوان قرار گرفته‌اند. درِ شمالی با نام «درب دوازده‌امام» شناخته می‌شود که دلیل آن وجود چهار کتیبه سنگی در دو طرف ورودی است که نام‌های دوازده امام (ع) را در خود جای داده‌اند؛ قدمت این کتیبه‌ها به دوران صفویه بازمی‌گردد. در بالای همین سردر، کتیبه‌ای دیگر نیز دیده می‌شود. یکی از زیباترین جلوه‌های معماری این بخش، مقرنس‌کاری با کاشی‌های هفت‌رنگ در طاق ورودی است که چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند.
همچنین، طاق‌نمای مروارید در همین ضلع قرار دارد که سقف آن با آجر مقرنس‌کاری شده و در اطراف آن، دو گلدسته دیده می‌شود. پشت این طاق‌نما، دالانی به درب دوازده‌امام می‌رسد که به شبستانی متصل است و اکنون به‌عنوان دفتر مسجد مورد استفاده قرار می‌گیرد. در شرق طاق مروارید نیز بزرگ‌ترین شبستان مسجد قرار دارد که دارای ۵ درب فلزی و محرابی سنگی و هنرمندانه است.

ضلع غربی (رو به آفتاب)

در ضلع غربی، مسجد دارای رواقی آجری با ۱۰ دهانه است که به‌صورت منظم و هماهنگ طراحی شده‌اند. این رواق به شبستان ضلع جنوبی راه دارد. یکی از ویژگی‌های مهم این قسمت، وجود درب اتصال به حرم شاهچراغ (ع) است که امکان دسترسی مستقیم میان این دو مکان مقدس را فراهم می‌کند. فضای این ضلع، ساده اما زیبا و متناسب با کلیت معماری تاریخی مسجد طراحی شده است.

ضلع شرقی (پشت به آفتاب)

در این ضلع، طاق‌نمایی پهن مشاهده می‌شود که مشابه طاق‌نمای ضلع جنوبی است، اما با تفاوت‌هایی در طراحی داخلی. درون آن، هشت طاق‌نمای کوچک‌تر قرار دارد که در پشت چهار طاق سمت راست، درب خروجی مسجد جای گرفته و پشت طاق‌های سمت چپ، یک ایوان قرار دارد.
متأسفانه، شبستان اصلی این ضلع که زمانی محل برگزاری نماز جماعت بود، امروزه آسیب دیده و بخشی از آن تخریب شده است. این شبستان، تا چند دهه پیش همچنان فعال بود. بالای یکی از ایوان‌های این بخش، کتیبه‌هایی مزین به آیات قرآن دیده می‌شود که از جلوه‌های معنوی معماری این ضلع است.

ضلع جنوبی

این ضلع نیز دارای طاق‌نمایی پهن و مرتفع است که در سال ۱۳۴۸ شمسی بازسازی شده. شبستان جنوبی دارای عرضی کم است و طبقه دوم کوچکی در دو طرف آن ایجاد شده است. سقف آجری این شبستان و محراب کاشی‌کاری‌شده‌اش از زیبایی‌های خاص این بخش هستند. در دو سوی محراب، دو ستون سنگی با طرح مارپیچ قرار دارد که از نمونه‌های نادر در معماری مساجد ایرانی به شمار می‌رود.
همچنین در کنار محراب، منبر چوبی قدیمی مسجد قرار دارد. در ضلع جنوبی، شبستان جدید مسجد نیز احداث شده که دیواره‌ها و طاق‌های آن با کتیبه‌هایی از آیات قرآن و احادیث نبوی مزین شده‌اند. این کتیبه‌ها به خط‌های ثلث و نسخ نگاشته شده‌اند و با زیبایی خاص خود، حال و هوای معنوی مسجد را دوچندان می‌کنند.

بناهای شاخص در مسجد جامع عتیق شیراز

مسجد جامع عتیق شیراز تنها یک مکان عبادی ساده نیست؛ بلکه در دل خود، بناهایی اسرارآمیز و منحصربه‌فرد را جای داده که ریشه در تاریخ، فرهنگ و باورهای دینی مردم شیراز دارند. وجود چنین سازه‌هایی با معماری و کاربری ویژه، نشانه‌ای از تنوع مذهبی، کارکردهای چندگانه مسجد و ارتباط آن با سنت‌های عرفانی و دینی ایران در قرون گذشته است. در ادامه به دو مورد از مهم‌ترین این بناها می‌پردازیم:

۱. خُدای‌خانه (دارالمصحف) – قلب تپنده‌ی مسجد

در میانه صحن مسجد، بنایی چهارگوش و سنگی دیده می‌شود که با نام‌های مختلفی چون خدای‌خانه، دارالمصحف یا کعبه ثانی شناخته می‌شود. ساخت این سازه به قرن هشتم هجری، در زمان شاه اسحاق اینجو بازمی‌گردد؛ پادشاهی که هم‌دوره با حافظ شیرازی بود. گفته می‌شود این بنا برای نگهداری و کتابت قرآن ساخته شده و نمادی از احترام و تقدس قرآن در معماری اسلامی ایران به شمار می‌رود.

خدای‌خانه دارای ابعادی در حدود ۱۲ متر طول و ۱۰ متر عرض است و درون آن اتاقی سنگی به اندازه‌ی ۸ در ۶ متر ساخته شده که از طریق دو ورودی در ایوان‌های شرقی و جنوبی قابل دسترسی است. چهار ستون سنگی عظیم، گوشه‌های این بنا را نگه می‌دارند و بر فراز آن، کتیبه‌هایی هنرمندانه با خط زیبای اسلامی دیده می‌شود که به قرن هشتم بازمی‌گردند.

جالب است بدانید قرآنی نفیس مربوط به دوره شاه اسماعیل صفوی که به‌صورت سی‌پاره نوشته شده، مدتی در این مکان نگهداری می‌شد و اکنون در موزه پارس شیراز قرار دارد. در تمامی صفحات آن، نام مسجد عتیق ثبت شده که ارتباط مستقیم این نسخه با خدای‌خانه را اثبات می‌کند.

لقب کعبه ثانی نیز برگرفته از روایتی است که می‌گوید در روزگاری که رفتن به حج چند ماه طول می‌کشید، از این مکان برای تمرین و آموزش مناسک حج استفاده می‌شده است.

۲. دیوار ندبه – دیواری آمیخته با باور و افسانه

در ضلع جنوبی مسجد، دیواری سنگی و متفاوت با معماری اطراف دیده می‌شود که به نام دیوار ندبه شناخته می‌شود. معماری این دیوار با سایر بخش‌های جنوبی تفاوت دارد و در کاشی‌کاری بالای آن، نقش سرو به‌صورت تک‌پیک دیده می‌شود که برای تمایز آن طراحی شده است.

بر اساس باورهای محلی و روایت‌های قدیمی، این دیوار جایگاه مقدسی دارد؛ برخی می‌گویند مرکب بُراق پیامبر اکرم (ص) هنگام معراج، از این نقطه حرکت کرده است. این باور باعث شده در گذشته مردم در کنار این دیوار به دعا، ندبه و عرض حاجات بپردازند. از همین‌رو، دیوار ندبه در میان مردم، مکانی روحانی و پررمز و راز به شمار می‌رفته است.

مسجد نصیرالملک کجاست؟رازهای رنگی شیراز که باید دید!

بهترین مسیر دسترسی به مسجد جامع عتیق شیراز

مسجد جامع عتیق شیراز در مرکز تاریخی شهر شیراز و در نزدیکی میدان اصلی شهر واقع شده است که دسترسی به آن برای گردشگران و زائران بسیار آسان است. این مسجد در منطقه‌ای پرتردد و معروف قرار دارد و به‌عنوان یکی از نمادهای تاریخی شیراز، همیشه جزو مقاصد محبوب بازدیدکنندگان است.

دسترسی با خودرو شخصی

اگر با خودروی شخصی به شیراز سفر می‌کنید، بهترین مسیر برای رسیدن به مسجد عتیق، استفاده از خیابان‌های مرکزی مانند خیابان لطفعلی‌خان زند یا خیابان لطفعلی‌خان است. این خیابان‌ها شما را مستقیماً به مرکز شهر و نزدیکی میدان شهرداری (میدان مرکزی شیراز) می‌رسانند.
در نزدیکی مسجد، پارکینگ‌هایی عمومی وجود دارد که امکان پارک خودرو را فراهم می‌کنند. توصیه می‌شود برای جلوگیری از ترافیک و شلوغی، در ساعات کم‌تردد به مسجد مراجعه کنید.

دسترسی با وسایل نقلیه عمومی

مسجد جامع عتیق به‌خوبی توسط خطوط اتوبوس‌رانی شهری پوشش داده شده است. می‌توانید با استفاده از اتوبوس‌هایی که به سمت میدان شهرداری، حرم شاهچراغ یا بازار وکیل حرکت می‌کنند، به نزدیکی مسجد برسید. از آنجا، تنها چند دقیقه پیاده‌روی لازم است تا به ورودی مسجد برسید. همچنین، تاکسی‌های دربستی و خطی در نقاط مختلف شهر به‌راحتی شما را به مقصد خواهند رساند.

دسترسی پیاده و از جاذبه‌های نزدیک

مسجد جامع عتیق در فاصله کوتاهی از بازار وکیل، حرم شاهچراغ (ع) و میدان امام حسین قرار دارد. اگر در مرکز شهر شیراز هستید، می‌توانید به‌راحتی با پیاده‌روی چند دقیقه‌ای به مسجد برسید و همزمان از سایر جاذبه‌های تاریخی اطراف نیز دیدن کنید.

نکات مهم برای بازدید

• بهتر است در ساعات اولیه روز به مسجد مراجعه کنید تا از خلوتی و هوای مطبوع بهره‌مند شوید.
• به دلیل اهمیت تاریخی و مذهبی مسجد، احترام به آداب و قوانین محل بسیار توصیه می‌شود.
• بازدیدکنندگان می‌توانند از راهنماهای محلی یا اپلیکیشن‌های گردشگری برای کسب اطلاعات بیشتر استفاده کنند.

جاذبه‌های دیدنی اطراف مسجد جامع عتیق شیراز

مسجد جامع عتیق در قلب تاریخی شهر شیراز قرار دارد و همین موقعیت باعث شده تا گردشگران در کنار بازدید از این بنای باستانی، بتوانند به آسانی از جاذبه‌های متعددی که در نزدیکی آن واقع شده‌اند، دیدن کنند. اگر به شیراز سفر می‌کنید، بازدید از این مکان‌ها را از دست ندهید:

۱. بازار وکیل

یکی از مشهورترین و بزرگ‌ترین بازارهای تاریخی ایران که در فاصله چند دقیقه پیاده‌روی از مسجد عتیق قرار دارد. این بازار با معماری سنتی و سقف‌های طاق‌دار، محل مناسبی برای خرید سوغات، صنایع دستی و لذت بردن از فضای سنتی شیراز است.

۲. حرم شاهچراغ (ع)

مزار حضرت احمد بن موسی (شاهچراغ)، از مکان‌های مقدس و مهم شیراز است که در نزدیکی مسجد جامع عتیق واقع شده است. این حرم با معماری خیره‌کننده، کاشی‌کاری‌های ظریف و فضای معنوی، محلی زیارتی و گردشگری محبوب است.

۳. باغ جهان‌نما

باغی زیبا و تاریخی که در فاصله کمی از مسجد عتیق قرار دارد و محلی عالی برای استراحت، پیاده‌روی و لذت بردن از فضای سبز و آب‌نماهای سنتی شیراز به شمار می‌رود.

۴. حمام وکیل

حمام تاریخی وکیل، یکی دیگر از آثار ارزشمند دوره زندیه است که بازسازی شده و بازدید از آن به شما فرصت آشنایی با فرهنگ زندگی مردم قدیم شیراز را می‌دهد.

۵. میدان امام حسین (میدان شهرداری)

این میدان مرکزی شهر است و یکی از نقاط مهم تردد و تجمع در شیراز به حساب می‌آید. نزدیک بودن این میدان به مسجد عتیق، دسترسی به امکانات شهری و حمل‌ونقل عمومی را بسیار آسان کرده است.

۶. خانه زینت‌الملوک

یکی از خانه‌های تاریخی شیراز که معماری زیبایی دارد و فاصله کمی با مسجد جامع عتیق دارد. این خانه به‌عنوان موزه و محل نمایش هنرهای سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

جمع‌بندی

مسجد جامع عتیق شیراز، یکی از قدیمی‌ترین بناهای تاریخی و مذهبی شیراز با معماری بی‌نظیر و بخش‌های مهمی مانند خدای‌خانه و دیوار ندبه است. این مسجد با کتیبه‌ها و کاشی‌کاری‌های نفیس از دوران صفویه و زندیه، نمایانگر هنر و تاریخ کهن ایران است.

این بنا در قلب شهر شیراز و نزدیک میدان امام حسین واقع شده و دسترسی آسان با خودرو، وسایل نقلیه عمومی و پیاده‌روی دارد. همچنین، جاذبه‌های تاریخی دیگری مانند بازار وکیل و حرم شاهچراغ در اطراف آن قرار دارند که بازدید از آن‌ها تجربه گردشگری شما را کامل می‌کند.

اگر به شیراز سفر می‌کنید، مسجد جامع عتیق را به عنوان یکی از مهم‌ترین و زیباترین نقاط تاریخی شهر حتماً در برنامه بازدید خود قرار دهید.